مدیریت ریسک خشکسالی، به استراتژی نیاز دارد. انتخاب مقیاس مکانی یکی از وجوه استراتژی است. در تحقیق حاضر پایش خشکسالی در مقیاس زیرحوضه بررسی شده و به دلیل حساسیت بیشتر محصولات دیم نسبت به خشکسالی، ارزیابی در مورد محصولات دیم انجام شده است. به این منظور، با استفاده از شبیه ساز SWAT، حوضه ی آبخیز خرم آباد به مساحت 2480 کیلومترمربع براساس همگنی بافت خاک، کاربری اراضی و ارتفاع، به 31 زیرحوضه تقسیم شد. شاخص اکتشاف خشکسالی RDI، متناسب با سال زراعی منطقه، در مقیاس زمانی نُه ماهه برای ارزیابی وضعیت خشکسالی کشاورزی طی مدت 1348 1396 در نظر گرفته شد. با استفاده از روش تیسن و نیز ایستگاه های هواشناسی موجود در محدوده ی مطالعه شده، باران و دمای هر یک از زیر حوضه ها، تخمین زده شد. همچنین، کاهش نسبی عملکرد محصولات دیم، تحت تأثیر هر یک از شدت های مختلف خشکسالی، محاسبه شد. مطالعه ی حاضر توانست مناطق مختلف حوضه را از نظر ریسک خشکسالی محصولات مختلف با یکدیگر مقایسه کند، به گونه ای که نشان داد ریسک تولید محصولات، در هر یک از زیرحوضه ها، متفاوت و دارای دامنه 14 تا 30 درصد است. به طوری که میانگین ریسک تولید گندم، جو، نخود و عدس، به ترتیب 2/21، 8/18، 4/17 و 18 درصد به دست آمد. در ضمن، تأثیر شدت خشکسالی بر عملکرد هر یک از محصول ها متفاوت بود. به این ترتیب که در خشکسالی متوسط 54 60، 47 55، 46 54، 47 57؛ خشکسالی شدید 63 70، 58 64، 49 60، 51 62 و خشکسالی بسیار شدید 75 82، 69 74، 59 68، 67 74 درصد، سبب کاهش عملکرد پتانسیل محصولات به ترتیب، گندم، جو، نخود و عدس شد.

اختلاف در نتایج حاصله از کمّی سازی شدت خشکسالی به وسیله شاخص های متفاوت، می تواند برآورد آسیب پذیری، ریسک و مدیریت این مخاطره مهم را متأثر کند. با توجه به این، هدف تحقیق حاضر، مقایسه فضایی تفاوت شاخص های خشکسالی اقلیمی (RDI, DI, SPI, PNPI, ZSI, CZI, EDI, RDI, SPEI) و اثر این تفاوت ها در مطالعات ریسک با محاسبه شاخص مخاطره خشکسالی (DHI) بوده است. به این منظور از داده های ماهانه و روزانه بارش و دمای بازتحلیل شبکه بندی (ERA5) با قدرت تفکیک 25/0×25/0 درجه استفاده شد. ابتدا درصد مساحت شدت شاخص ها استخراج و تفاوت توزیع فضایی آنها ترسیم، سپس به منظور بررسی اثر این تفاوت ها در ورودی محاسبه آسیب پذیری و ریسک، شاخص مخاطره خشکسالی براساس نتایج هر 9 شاخص محاسبه گردید. نتایج نشان داد که شاخص ها؛ الف) شدت های خشکسالی را متفاوت برآورد نموده اند. ب) این تفاوت ها در نقطه تعادل شاخص (محدوده نرمال) بیشتر و با افزایش شدت، تفاوت ها کمتر شده ج) بیشترین ضریب تغییرات، در خشکسالی بسیارشدید و در مرتبه بعد در ترسالی بسیارشدید و خشکسالی شدید یا به عبارتی بی هنجاری های حدی بارش مشاهده گردید. د) برآورد شرایط حدی انتهایی در شاخص های EDI و SPEI مناسب نبود. ه) انحراف معیار گستره های شدت های منفی شاخص بیش از ترسالی بوده است. استفاده از شدت ها در محاسبه شاخص مخاطره خشکسالی، نتایج متفاوتی به دست داد. بنابراین طبق نتایج تحقیق استفاده هر یک از شاخص ها بدون توجه به محدویت ها، دربرآورد آسیب پذیری، خسارت و ریسک، منجر به نتایج متفاوتی خواهد شد. پیشنهاد می گردد شاخص یا شاخص های مناسب و استاندارد با درنظر گرفتن شرایط جغرافیایی-اقلیمی کشور تعیین و در دیگر مطالعات مورد استفاده قرار گیرد.

خشکسالی کشاورزی در سال های اخیر خسارات زیادی به کشور وارد ساخته است که باید تلاش کرد تا با استفاده از مدیریت منطقی، حتی الامکان خسارات ناشی از آن را کاهش داد. بدین منظور لازم است تا مناطق متاثر از این بلا مقایسه شوند و در اولویت اقدامات مدیریتی قرار گیرند. در این مقاله برای تحلیل ریسک خشکسالی کشاورزی و مقایسه آن در شهرستان های استان کرمانشاه یک روش شناسی بر پایه آمار و اطلاعات کشت دیم گندم توسعه داده شده است. بدین منظور با استفاده از روش های رگرسیون و سیستم فازی - عصبی (ANFIS) مدلی برای براورد عملکرد محصول با ورودی شاخص های خشکسالی تهیه شد که پس از بررسی های لازم، شاخص های خشکسالی SPI و Z-index به عنوان ورودی و مدل ANFIS انتخاب شدند. سپس جهت براورد توزیع احتمالاتی عملکرد، از شبیه سازی مونت کارلو استفاده و ریسک خشکسالی در شهرستان های منطقه مورد مطالعه که استان کرمانشاه بود، براورد شد. نتایج نشان داد که به طور نسبی شهرستان هرسین بیشترین و شهرستان سنقر کمترین ریسک را در مواجهه با خشکسالی دارد.

مدیریت ریسک در واقع پیشگیری، برنامه ریزی و ارزیابی برای کاهش و به حداقل رساندن عواقب احتمالی بحران هاست که از طریق برنامه ریزی حاصل می شود. اولین گام برای مقابله با بحران خشکسالی در نواحی مختلف کشور و تعدیل اثرات آن، شناخت و درک واقعیت خشکسالی به ویژه اثرات متقابل پیامدها و علل چندگانه آن است. خشکسالی گسترده بهار 1400 در ایران، نمادی از رویدادهای اقلیمی فرین تحت شرایط تغییر اقلیم است که چالش های پیچیده تامین آب را برای مصارف رقابتی در مناطق مختلف در زمان کمبود شدید برجسته می کند. نگرانی روزافزونی در مورد ناکارآمدی شیوه های کنونی مدیریت خشکسالی که عمدتا مبتنی بر مدیریت بحران است، افزایش یافته است. این روش ها واکنش پذیر هستند و بنابراین فقط علایم (تاثیرات) خشکسالی را بررسی می کنند و از بررسی علل اصلی آسیب پذیری های مرتبط با اثرات آن، غافل اند. از طریق اتخاذ سیاست های ملی خشکسالی که متمرکز بر مدیریت ریسک هستند و با ارایه برنامه های کاهش اثرات خشکسالی یا آمادگی در سطوح مختلف، می توان ظرفیت مقابله با خشکسالی را در سطح کشور بهبود بخشید. اکنون زمان اتخاذ رویکردی است که بر اساس آن بتوان بر کاهش خطر خشکسالی تاکید کرد، با توجه به اثرات پیچیده خشکسالی و افزایش فراوانی، شدت و توالی زمانی رخدادهای خشکسالی همراه با تغییر اقلیم نیاز است تا شناختی صحیح از این پدیده مخرب اقلیمی داشت. در این یادداشت، مفاهیم اساسی خشکسالی، اصول و اهداف سیاست های خشکسالی و روند برنامه ریزی خشکسالی که در تهیه برنامه های تعدیل اثرات خشکسالی موثر است، مورد بحث واقع می شود.

تغییرات اقلیمی و پدیده هایی از جمله خشکسالی در میزان عملکرد محصولات کشاورزی موثر هستند. یکی از راهکارهای مقابله با این پدیده ها، جایگزینی مدیریت ریسک به جای مدیریت بحران است، به طوری که با ارزیابی ریسک، قبل از وقوع بحران، میزان خسارت ها به حداقل می رسد. در این پژوهش نیز در جهت کاهش خسارت های ناشی از خشکسالی به عنوان پدیده ای طبیعی و غیر قابل کنترل، بر روی محصول زعفران، به ارزیابی ریسک خشکسالی با استفاده از روش شبیه سازی مونت کارلو پرداخته شد. شاخص خشکسالی بارش استاندارد شده (SPI) ماهانه و میانگین دمای ماهانه به عنوان متغیرهای مستقل در تابع توزیع عملکرد محاسبه می شود. با کمک روش فراابتکاری شبکه عصبی مصنوعی (ANN)، ارتباط بین متغیرهای مستقل (دما و SPI) و متغیر وابسته (عملکرد محصول زعفران) برقرار می شود. سپس داده ی تصادفی از متغیرهای مستقل ساخته می شود و با شبکه عصبی مصنوعی آموزش یافته، 2000 عملکرد شبیه سازی شده تولید می گردد. انتخاب یک ایستگاه مرجع و با استفاده از توزیع تجمعی به دست آمده، عامل ریسک محاسبه شد و با رسم نمودار عامل ریسک-عملکرد استاندارد، ریسک نسبی ایستگاه های مورد مطالعه بررسی شده است. نتایج به دست آمده از این پژوهش نشان داد که بیشترین سال های مورد مطالعه در محدوده نرمال قراردارند و فراوانی خشکسالی در چهار ایستگاه خراسان جنوبی دو برابر ایستگاه های مورد مطالعه در خراسان رضوی می باشد. همین طور شبکه عصبی مصنوعی با ضریب همبستگی 0/85 توانست به خوبی عملکرد را پیش بینی نماید. در پایان بر اساس نتایج به دست آمده از نمودار ریسک-عملکرد استاندارد، ایستگاه های قاین، بیشترین و نهبندان کمترین ریسک نسبی نسبت به ایستگاه مرجع (تربت حیدریه) را داشتند.

خشکسالی یکی از خسارت بارترین پدیده های طبیعی در دهه های گذشته بوده است. از طرفی با‏توجه ‏به ماهیت پیچیده و خزنده خشکسالی تعیین زمان آغاز و پایان مشخص برای آن تقریبا غیر ممکن است. دوره های خشک و تر در تمام اقلیم ها و در تمام فصول سال قابل مشاهده و مورد انتظار هستند؛ اما تنها گاهی یک دوره خشک منجر به خشکسالی می شود و انسان را (از جنبه های گوناگون) تحت تاثیر قرار می دهد، بنابراین نه تنها نمی توان گفت که هر دوره خشکی آغاز خشکسالی است بلکه هر دوره تر نیز پایان یک خشکسالی نیست. در این مطالعه سعی شده تا مفهوم خشکسالی (Drought) و خشک دوره (Dry Spell) به روشنی بیان شود و تأثیر آن ها بر انسان مورد بحث قرار گیرد. از طرفی با‏توجه‏به پیچیدگی های این پدیده طبیعی یک چارچوب 10 مرحله ای برای مدیریت ریسک خشکسالی تبیین شده است. این دستوالعمل پیچیدگی های این پدیده و جنبه های مختلف آن را مورد توجه قرار می دهد و یک روش برای برنامه ریزی و مدیریت خشکسالی ارائه می دهد.

کشاورزی دیم اولین بخشی است که از لحاظ اقتصادی مورد آسیب خشکسالی قرار می گیرد، از اینرو ارزیابی ریسک خشکسالی کشاورزی از اهمیت ویژه ای برخوردار است. هدف از انجام این تحقیق، توسعه یک چارچوب و مدل اجرایی برای کمی سازی ریسک خشکسالی کشاورزی با تمرکز بر محصول گندم دیم بوده است. در این تحقیق، ریسک خشکسالی کشاورزی بر اساس مخاطره خشکسالی و آسیب پذیری نسبت به خشکسالی در مراحل مختلف رشد محصول کمی می شود. احتمالات وقوع خشکسالی های با شدت مختلف در مراحل مختلف رشد محصول در نظر گرفته شده است. برای کمی سازی شدت خشکسالی، از شاخص بارندگی و تبخیر-تعرق استاندارد شده (SEPI)، در مقیاس زمانی هفتگی استفاده می شود. از طرف دیگر، برای تعیین اثر خشکسالی بر محصول، مدل گیاهی آکواکراپ برای مدل سازی رشد محصول تحت شرایط اقلیمی مورد نظر واسنجی و اعتبارسنجی شده و افت محصول در اثر خشکسالی بدست می آید. برای تعیین مؤلفه آسیب پذیری، از منطق فازی استفاده می گردد. برای اجرای چارچوب توسعه داده شده، از داده های ایستگاه تحقیقات دیم سیساب واقع در خراسان شمالی استفاده شد. مقدار آسیب پذیری در منطقه مورد مطالعه از روش فازی، برابر با 6163/0 (بدون بعد) بدست آمد و در نهایت، مقدار ریسک خشکسالی گندم دیم در ایستگاه مورد مطالعه برابر با 3684/0 تن بر هکتار حاصل شد. نتایج حاصل از این مطالعه می تواند در فرآیند مدیریت ریسک و برنامه ریزی برای کاهش اثرات خشکسالی بر روی گندم دیم در مناطق مورد مطالعه و نیز تخمین نرخ بیمه کشاورزی در شرایط خشکسالی برای حداقل کردن ریسک آسیب خشکسالی بکار رود.